Yazan: Şadi Evren ŞEKER

Bir eylemi belirten kelimelerdir.  Doğal dil işleme dünyasında daha çok V harfi olarak kısaltılırlar. Genelde bir fiilin ektisi altında kalan bir obje (mefûl) ve bu fiili yapan kişi (subje, Fâil) bulunur. Ayrıca fiilin yapıldığı zaman ve fiilin yapılış şeklini belirten belirleyicilerde bulunabilir.

Örneğin “Ali Baba kapıyı açtı.”  cümlesindeki Ali Baba fâil, kapı mefûl ve açmak fiidir. Açmak fiiline eklenen -tı eki ise eylemin geçmiş bir zamanda olduğunu belirtmektedir.

Köklerine göre fiiller

Türkçede, isim köklü kelimeler de fiil olarak kullanılabilmektedir. Bunun için kelimelerin sonuna isimden fiil yapma eki adı verilen yapım eklerinden en az birisinin gelmesi gerekir. Örneğin “Ali bahçeyi suladı” cümlesinde sulamak fiilinin kökü su kelimesidir ve su kelimesi bir isimdir.

Türkçede ayrıca isimlerinde fiil gibi kullanılması mümkündür. Örneğin “Her öğrenci bir insandır” cümlesindeki insan bir isimdir ancak -dır ekini alarak fiil gibi kullanılmıştır. Bu cümlelere isim cümleleri denilmetedir ancak ingilizce’de bu cümleler de birer fiil cümlesi olarak kabul edilmektedir çünkü ingilizcede bulunan “am is are” yardımcı fiilleri birer fiil olarak kabul edilmiştir. Doğal dil işleme sırasında bu farkın iki alternatifi de kullanılabilir.

Zamanlarına göre fiiller

Dilbilimde zaman olarak fiiller 3 zamanda incelenir:

  • Gemiş zaman
  • Şimdiki zaman
  • Gelecek zaman

Ancak Türkçe zaman bakımından biraz daha farklı zamanlar sunar. Buna göre Türkçede fiil zamanları basit ve bileşik zamanlı olarak iki grupta incelenebilir. Basit fiil zamanları:

  • Rivayet  Geçmiş Zaman (Gelmiş)
  • Hikaye Geçmiş Zaman (Geldi)
  • Geniş Zaman (Gelir)
  • Şimdiki Zaman (Geliyor)
  • Gelecek Zaman (Gelecek)

Yukarıda da görüldüğü üzere geçmiş zaman Türkçede iki farklı grupta bulunurken bir de geniş zaman eklenmiştir.

Ayrıca Türkçede birleşik fiil zamanlarının kullanılması da mümkündür. Bu zamanlar:

  • Hikaye Bileşik Zaman (Geliyor-dum, Gelecek-dim, Gelmiş-dim, Gelir-dim, Geldiy-dim)
  • Rivayet Bileşik Zaman (Geliyor-muşum, Gelecek-mişim, Gelmiş-mişim, Gelir-mişim, Geldiy-mişim)
  • Şart Bileşik Zaman (Geliyor-sam, Gelecek-sem, Gelmiş-sem, Gelir-sem, Geldiy-sem)
  • Katmerli Bileşik Zaman (Birden fazla birleşik zaman bulunduran fiiller, Gelecek idiysem gibi)

olarak sıralanabilir. Yukarıda göstermek için mekanik olarak üretilen bu fiillerde, Hikaye geçmiş zamanın rivayeti Türkçede bulunmaz. Yani geldiymiş fiili hatalıdır.

Ayrıca Türkçede:

  • Emir kipinin hikayesi
  • Emir kipinin rivayeti
  • Dilek-şart kipinin şartı
  • İstek kipinin şartı
  • Emir kipinin şartı
  • Hikaye geçmiş zamanın rivayeti

şeklinde sıralayabileceğimiz birleşik zamanlı fiiller kullanılmaz ve bunların üretilmesi bir dilbilgisi hatası olarak kabul edilebilir.

HİKÂYE KİPİ

Hikâye geçmiş zamanın hikâyesi Geldiydim
Rivayet geçmiş zamanın hikâyesi Gelmiştim
Şimdiki zamanın hikâyesi Geliyordum
Gelecek zamanın hikâyesi Gelecektim
Geniş zamanın hikâyesi Gelirdim
Dilek-şart kipinin hikâyesi Gelseydim
Gereklilik kipinin hikâyesi Gelmeliydim
İstek kipinin hikâyesi Geleydim
Emir kipinin hikâyesi YOK

RİVAYET KİPİ

Hikâye geçmiş zamanın hikâyesi YOK
Rivayet geçmiş zamanın hikâyesi Gelmişmişim
Şimdiki zamanın rivayeti Geliyormuşum
Gelecek zamanın rivayeti Gelecekmişim
Geniş zamanın rivayeti Gelirmişim
Dilek-şart kipinin rivayeti Gelseymişim
Gereklilik kipinin rivayeti Gelmeliymişim
İstek kipinin rivayeti Geleymişim
Emir kipinin rivayeti YOK

ŞART KİPİ

Hikâye geçmiş zamanın hikâyesi Geldiysem
Rivayet geçmiş zamanın hikâyesi Gelmişsem
Şimdiki zamanın şartı Geliyorsam
Gelecek zamanın şartı Geleceksem
Geniş zamanın şartı Gelirsem
Dilek-şart kipinin şartı YOK
Gereklilik kipinin şartı Gelmeliysem
İstek kipinin şartı YOK
Emir kipinin şartı YOK

Yukarıdaki tabloda bütün zamanların ve kiplerin gelmek fiilinini birinci tekil şahıs için çekimini görmek mümkündür.

Fiil Kiplerinde Anlam Kayması

Fiil kipleri eklendikleri fiillerin anlamlarını değiştirmektedirler ve kipler sınıflandırıldıkları grup içerisindeki anlamı getirmekle mes’uldür. Ancak bazı durumlarda bir fiil kipi sorumlu olduğu anlam dışında kullanılarak farklı bir anlama gelebilir. Bu şekilde fiillerin kiplerinin anlamlarının değişmesine fiil kipinde anlam kayması ismi verilir.

Aşağıda fiil kiplerindeki kayma ve kaydıktan sonraki anlamları listelenmiştir.

  • Şimdiki zaman kipinde kayma
    • Gelecek zamana kayma (Ali yarın okula gidiyor (gidecek))
    • Rivayet geşmiş zamana kayma (Ali on yıl önce Ahmete ziyarete gidiyor (gitmiş))
    • Geniş zamana kayma (Ali her gün okula gidiyor (gider))
  • Geniş zaman kipinde kayma
    • Rivayet geçmiş zamana kayma (Ertesi günü Ali okula gider (gitmiş))
    • Gelecek zamana kayma (Yarın haber gelir (gelecek))
    • Şimdiki zamana kayma (Ali peşimden gelir (geliyor))
    • Emir kipine kayma (Ali çantamı getirirsin (getir))
  • Gelecek zaman kipinde kayma
    • Emir kipine kayma (Yarın kitabım gelecek (getirilsin))
    • Gereklilik kipine kayma (İnsanda biraz utanma olacak (olmalı))

Yukarıdaki bu listede kiplerin anlam kaymaları gösterilmiştir.

Yorumlar

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


beş + = 10